Search the Catalogue

National Library of Wales

Archifau Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni

Reference code(s): GB 0210 MSCYMFEN

Held at: NLW

Title: Archifau Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni

Short title: Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni, archifau (archives)

Dates of creation: 1834-1853

Level of description: Fonds

Extent and medium: 0.036 metrig ciwbig (4 cyfrol)

Name of creator(s): Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni

CONTEXT

Administrative and biographical history: Ffurfiwyd Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni ym mis Tachwedd 1833, gyda'r bwriad o feithrin y Gymraeg ac ymdeimlad gwladgarol yn Y Fenni a Sir Fynwy. Yr oedd nifer o gymdeithasau tebyg ar hyd a lled Cymru yn y cyfnod hwn, yn ogystal ag yn Llundain. Lerpwl, Manceinion a dinasoedd eraill Lloegr, ond yr oedd Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni yn tra rhagori arnynt i gyd yn ei chynnyrch llenyddol a'i henwogrwydd byd eang. Ei phrif ysgogwyr oedd yr hynafiaethwyr Thomas Bevan ('Caradawc y Fenni', 1802-82), y Parch. Thomas Price ('Carnhuanawc', 1787-1848) ac Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer ('Gwenynen Gwent', 1802-96), ac ymhlith yr aelodau yr oedd enwogion megis y gerddores Maria Jane Williams, Aberpergwm (?1795-1873), Arglwyddes Charlotte Guest (1812-95) yr awdures, ac uchelwyr blaenllaw lleol, yn eu plith Syr Charles Morgan, Arglwydd Tredegar (1760-1852), Benjamin Hall, Arglwydd Llanofer (1802-67) a Syr Josiah John Guest (1785-1852). Amcanion penodedig y Gymdeithas oedd casglu llyfrau Cymraeg a dyfarnu gwobrwyon am areithiau, traethodau ysgrifenedig yn y Gymraeg ar themâu amaethyddol, barddonol, crefyddol, gwyddonol, hanesyddol a hynafiaethol, yn ogystal ag ar gerddoriaeth a chelfyddydau cain. Pwysleisiwyd y dylai pob ymddiddan fod yn y Gymraeg, a bu'r Gymdeithas yn gwneud cais am ddefnydd ehangach o'r iaith mewn ysgolion, prifysgolion, yn y llysoedd a'r Eglwys, er bod ei chyfansoddiad yn gofyn i aelodau beidio ag ymhél â phethau a allai arwain at anfoesoldeb, annheyrngarwch i'r wladwriaeth, neu unrhyw ddadl grefyddol neu genedlaethol. Canolbwynt y rhan fwyaf o waith Cymreigyddion y Fenni oedd yr eisteddfodau (a alwyd yn gylchwyliau), a ddechreuodd ar raddfa fechan yn 1834. Profodd y digwyddiadau blynyddol hyn yn boblogaidd iawn, ac fe'u mynychwyd gan filoedd o bobl o bob dosbarth, gan gynnwys ffigurau amlwg ym mywyd diwylliannol Cymru, academyddion blaenllaw o Lydaw a'r Almaen, a hyd yn oed llysgenhadon o Ewrop a thywysogion o India. Er gwaethaf ei chryfder ymddangosiadol yn y 1830au, yr oedd hadau distryw y Gymdeithas yn ei thwf. Defnyddid mwy a mwy o Saesneg yn y rhan fwyaf o agweddau ar ei gwaith, gan fod y mwyafrif o'i noddwyr, llawer o'r ymwelwyr, a rhai o'i haelodau, yn methu siarad na deall Cymraeg, ac yr oedd hefyd yn anodd dod o hyd i fan cyfarfod parhaol addas ar gyfer y cylchwyliau cynyddol. Ond y broblem fwyaf arwyddocaol oedd y methiant i gwrdd â goblygiadau ariannol. Dibynnai'r Gymdeithas yn drwm ar gefnogaeth hael bonheddwyr lleol a'r diwydiant gwlân lleol (yr hyrwyddwyd ei chynnyrch yn y cylchwyliau), ond fel yr ai'r amser heibio nid oedd yn gallu denu noddwyr sylweddol newydd i gwrdd â chostau cynyddol ei gweithgareddau. O ganlyniad, bu'n rhaid cwtogi ar amlder y cylchwyliau mor gynnar â 1840, a daeth y Gymdeithas i ben yn 1854.

CONTENT

Scope and content: Llenyddiaeth a gyflwynwyd i eisteddfodau Cymreigyddion y Fenni, gyda beirniadaethau, 1834-1853. Nid yw'n cynnwys unrhyw bapurau gweinyddol = Literary works submitted to the eisteddfodau of Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni, with adjudications, 1834-1853. No administrative papers are included.

ACCESS AND USE

Language/script: Cymraeg

System of arrangement: Trefnwyd yng nghasgliad llawysgrifau LlGC NLW MSS 13959-13962.

Conditions governing access: Disgwylir i ddarllenwyr sydd am ddefnyddio papurau diweddar yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru lofnodi'r ffurflen 'Papurau modern - gwarchod data'.

Conditions governing reproduction: Amodau hawlfraint arferol.

Finding aids: Ceir copi caled o'r catalog yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a bydd rhestr diwygiedig o'r llawysgrifau yn ymddangos maes o law yn rhan o'r gyfres Handlist of Manuscripts yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Detailed catalogue

ARCHIVAL INFORMATION

Appraisal, destruction and scheduling information: Cadwyd yr holl gofnodion a adneuwyd i'r Llyfrgell.

Accruals: Ni ddisgwylir ychwanegiadau.

Immediate source of acquisition: Adneuwyd gan by Mr John Owen, Abergavenny, 1935.

ALLIED MATERIALS

DESCRIPTION NOTES

Publication note: Thomas, Mair Elvet, Afiaith yng Ngwent: hanes Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni, 1833-1854(Caerdydd, 1978).

Note: Crëwyd y teitl ar sail cynnwys yr archif.

Archivist's note: Lluniwyd gan David Moore i brosiect ANW. Defnyddiwyd y ffynonellau canlynol wrth lunio'r rhestr: Thomas, Mair Elvet, Afiaith yng Ngwent: hanes Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni, 1833-1854(Caerdydd, 1978); LlGC, Rhestr o gasgliad o gyfansoddiadau, beirniadaethau, etc., yn gysylltiedig â "Cylchwyliau Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni", 1834-1853; Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940(Llundain, 1959).

Rules or conventions: Wrth lunio y disgrifiad hwn dilynwyd canllawiau LlGC a seiliwyd ar ISAD(G) Ail Argraffiad; rheolau AACR2; ac LCSH.

Date(s) of description: Chwefror 2003


INDEX ENTRIES

Subjects

Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni | Archives

Literature | Competitions | Wales | Abergavenny

Personal names

Corporate names

Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni

Places

Abergavenny