Gall archifau ddatgelu pob math o wybodaeth ddiddorol i'r rheiny sy'n olrhain hanes tŷ.

Bydd yr hyn y dowch o hyd iddo yn dibynnu ar oedran y tŷ, ar ble mae'r tŷ ac ar ba fath o dŷ ydyw. Mae yna dipyn o lwc yn rhan o hyn hefyd - efallai y dowch o hyd i lawer o gofnodion sy'n eich cynorthwyo wrth olrhain hanes tŷ, efallai y dowch o hyd i sut oedd yn edrych pan gafodd ei adeiladu, ac efallai y byddwch yn medru darganfod pwy oedd yn byw yno. Ar y llaw arall, weithiau dim ond ychydig o wybodaeth fydd yn dal i fodooli am dŷ arbennig - er y gallwch gael hwyl yn darganfod mwy am hanes yr ardal.

Ydych chi am ddarganfod mwy am yr adeilad ei hun?

A oes gennych ddiddordeb yn y bobl oedd yn byw yno?

Darganfod mwy am yr adeilad ei hun

Mapiau

Mae mapiau'n lle da iawn i ddechrau. Gall mapiau graddfa fawr ddangos 'ôl troed' tŷ, a gallwch amcangyfrif dyddiad bras ar gyfer adeiladau trwy gymharu mapiau o ddyddiadau gwahanol. Dyma'r mapiau mwyaf defnyddiol:

• Mapiau Arolwg Ordnans, graddfa fawr (1:2500, 25 modfedd i'r filltir). Cyhoeddwyd argraffiad cyntaf y 'County Series' yn y 1870au a'r 1880au, cyhoeddwyd yr ail argraffiad yn y 1900au a chyhoeddwyd y trydydd argraffiad tua 1920. Mae argraffiadau ar gael ar gyfer sawl dyddiad o'r 1950au tan heddiw hefyd.
• Lluniwyd mapiau Arolwg Ordnans ar raddfa fawr iawn (1:500) ar gyfer rhai rhai trefi. Mae'r dyddiadau'n amrywio o'r 1870au i'r 1900au cynnar.

• Mapiau degwm. Lluniwyd map degwm ar gyfer pob plwyf, bron, ar ddiwedd y 1830au neu ddechrau'r 1840au. Maent yn dangos y rhan fwyaf o adeiladau, ac mae'r 'dosraniad' sy'n cyd-fynd â nhw yn cofnodi pwy oedd biau'r tir a phwy oedd yn byw yno.
• Gofynnodd rhai tirfeddianwyr mawr am gael mapiau o'r ystadau roeddent yn berchen arnynt wedi eu llunio. Mae'r rhain fel arfer yn dyddio o ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg neu'r ddeunawfed ganrif, ac maent weithiau'n dangos y tai mewn cryn fanylder.
• Cynyrchodd cwmni Chas.E. Goad Ltd. gynlluniau graddfa fawr o ganol trefi mawr ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau'r ugeinfed ganrif, er mwyn asesu risgiau tân at ddiben yswiriant. Mae'r cynlluniau'n ddefnyddiol iawn i bobl sy'n ymchwilio i hanes tai am eu bod mor fanwl - mae lliwiau ar y cynlluniau hyd yn oed yn dynodi beth ddefnyddiwyd i adeiladu'r tai.

Gellir dod o hyd i'r rhan fwyaf o'r mapiau hyn yn archifdai'r awdurdodau lleol (ar gyfer eu hardaloedd penodol hwy), ac yn y Llyfrgell Genedlaethol (ar gyfer Cymru gyfan).

Cynlluniau adeiladu 

Os ydych yn ffodus, efallai y dowch o hyd i'r cynlluniau gwreiddiol ar gyfer eich tŷ, neu efallai y dowch o hyd i'r cynlluniau a luniwyd pan wnaed newidiadau mawr iddo.

Darganfod mwy am y bobl oedd yn byw yno

Gweithredoedd Teitl

Mae casgliadau asiantaethau tai a chyfreithwyr sydd ar gadw mewn archifdai yn aml yn cynnwys nifer fawr o weithredoedd teitl. Weithiau bydd gwetihredoedd teitl cynnar yn anodd i'w defnyddio am nad ydynt yn disgrifio'r tŷ maent yn delio ag ef yn glir - neu, o leiaf, nid yw'n glir i ni yn awr. Ond efallai y byddwch yn ffodus ac yn dod o hyd i weithredoedd teitl eich tŷ chi, neu weithredoed y tir yr adeiladwyd y tŷ arno, ac yn medru gweld pwy oedd biau'r tŷ neu bwy oedd yn ei rentu. Byddwch yn gwybod eich bod wedi mynd â'ch ymchwil mor bell yn ôl ag y gall fynd os dowch o hyd i brydles neu werthiant gwreiddiol y tir i'r adeiladwr!


Cyfeirlyfrau Strydoedd

Mae cyfeirlyfrau strydoedd a chyfeirlyfrau siroedd ar gael ar gyfer y cyfnod rhwng canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg a chanol yr ugeinfed ganrif yn bennaf, ac maent yn rhestru prif drigolion trefi a phentrefi, er na fyddant yn rhoi cyfeiriadau penodol ar gyfer y pentrefi bob tro. Bydd y cyfeirlyfrau'n rhestru'r rhan fwyaf o bennau-teuluoedd y trefi mawr, gyda'r rhestri wedi eu trefnu yn ôl enwau stryddoedd fel y bydd yn hawdd dod o hyd i bwy oedd yn byw mewn tŷ arbennig. Mae gan bron bob archifdy (a nifer o lyfrgelloedd) gopïau o gyfeirlyfrau.


Cofrestri Etholwyr

Mae Cofrestri Etholwyr yn rhestru pawb a oedd yn gymwys i bleidleisio. Mae'r rhan fwyaf o'r cyfresi'n dechrau ym 1832 ac yn parhau hyd heddiw. Ni chafodd pob dyn yr hawl i bleidleisio tan 1918, ac ni chafodd merched yr hawl i bleidleisio tan 1928. Fel arfer, cedwir cofrestri etholwyr yn archifdai'r llywodraethau lleol, a gallant fod yn ffordd ddefnyddiol o ddarganfod pwy oedd yn byw mewn tŷ. Gall y dyddiad cyntaf i gyfeiriad ymddangos mewn cofrestr yn yr ugeinfed ganrif ddangos pryd yr adeiladwyd y tŷ (efallai nad oedd tŷ'n ymddangos ar y gofrestr cyn 1918 am nad oedd unrhyw un a oedd yn byw yno'n gymwys i bleidleisio).


Llyfrau Trethi

Mae yna nifer o wahanol fathau o lyfrau trethi, gan adlewyrchu'r amrywiaeth o drethi a gasglwyd, yn enwedig yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Maent fel arfer yn rhestru'r holl dai lle codwyd trethi, yn ogystal ag enw'r trethdalwr - weithiau maent yn cofnodi enw perchennog y tŷ ac enw'r tenant. Maent hefyd yn cynnwys y gwerth ardrethol, neu faint o dreth a oedd yn ddyledus, gan ddangos beth oedd gwerth y tŷ. Mae llyfrau trethi mewn rhai ardaloedd yn dyddio mor bell yn ôl â'r ddeunawfed ganrif, ond mae goroesiad y rhain yn fylchog iawn. Mae rhai cyfresi o lyfrau trethi o'r ugenfed ganrif yn fawr iawn, a dim ond llyfrau ar gyfer rhai blynyddoedd arbennig sydd wedi cael eu cadw. Gellir dod o hyd i lyfrau trethi yn archifdai'r llywodraethau lleol fel arfer.


Cofnodion Cyfrifiadau 

Dim ond enwau'r pennau-teuluoedd, neu efallai enwau'r oedolion a oedd yn byw yn y tŷ, fydd yn y rhan fwyaf o ffynonellau. Ond, os chwiliwch am gofnod ar gyfer y tŷ yng nghofnodion y cyfrifiad, byddwch yn darganfod enwau pawb a oedd yn byw yno pan gymerwyd y cyfrifiad - yn ogystal â gweld faint oed oeddynt, ble y'u ganwyd, a beth oedd eu swyddi. Mae cyfrifiadau sy'n cofnodi enwau wedi cael eu cymryd bob deng mlynedd ers 1841; mae'r holl gofnodion ar gyfer 1841-1901 ar gael yn awr, ac mae rhai o gofnodion cyfrifiadau 1911 ar gael hefyd.

Gallwch weld cofnodion cyfrifiadau Cymru gyfan ar gyfer 1841-1091 ar ficrofiche yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac mae gan y rhan fwyaf o archifdai'r llywodraethau lleol y cofnodion ar gyfer eu hardaloedd hwy.